Statement of Facts Nedir? Laytime ve Demuraj Hesabındaki Rolü

SOF'in formatı limana ve acenteye göre değişse de içerdiği olaylar büyük ölçüde benzerdir. Her olay, başlangıç ve bitiş saatiyle birlikte yazılır; duraklamalar için mutlaka bir neden belirtilir.

Laytime, çarter partide yükleme veya tahliye için kiracıya tanınan süredir. Bu süre, sözleşmeye göre belirli bir tonaj oranı veya sabit gün sayısı olarak tanımlanabilir. Laytime'ın ne zaman başladığı, hangi günlerin sayıldığı ve hangi olayların süreyi durdurduğu da sözleşmeyle belirlenir.

Operasyon tanınan süreyi aşarsa kiracı armatöre demuraj öder. Sözleşmede öngörülmüşse, operasyonun süreden önce bitmesi halinde armatör kiracıya dispeç (despatch) öder. Her iki hesap da SOF'teki saatlere dayandığı için birkaç saatlik kayıt farkı önemli tutarlara karşılık gelebilir.

Laytime hesabında bazı süreler, sözleşmede açıkça hariç tutulmuşsa sayılmaz. Hava muhalefeti, tatil günleri, vardiya değişimleri veya geminin kendi ekipmanından kaynaklanan duraklamalar bu tür istisnalara örnektir. Hangi sürenin hariç tutulacağı her sözleşmede farklı düzenlenebildiği için SOF'teki kaydın nedeni açık ve tarafsız biçimde göstermesi gerekir.

Çarter partilerde laytime'ın sayımını belirleyen kısaltmalar sıkça kullanılır. Örneğin WWD (weather working day) yalnızca havanın çalışmaya elverdiği günlerin sayılacağını; SHINC pazar ve tatil günlerinin dahil olduğunu, SHEX ise hariç tutulduğunu ifade eder.

Bu nedenle SOF'te bir duraklamanın yalnızca süresi değil, nedeni de doğru yazılmalıdır. Yağmur nedeniyle ambar kapaklarının kapatıldığı bir süre ile terminal ekipmanının arızalandığı bir süre, sözleşmeye göre farklı sonuçlar doğurabilir.

En sık görülen sorunlar; duraklama nedenlerinin genel ifadelerle geçiştirilmesi, kısmi duraklamaların (örneğin yalnızca bir ambarda çalışılmaması) hiç yazılmaması ve saatlerin farklı belgelerde birbirini tutmamasıdır. Hazırlık bildiriminin geçersiz sayılmasına yol açabilecek koşulların, örneğin ambarların uygun bulunmamasının, kayıtta yer almaması da tartışma konusu olur.

Bu tür eksiklikler genellikle operasyon bittikten aylar sonra, demuraj talebi gündeme geldiğinde fark edilir. O aşamada eksik kaydı tamamlamak çoğu zaman mümkün değildir.

Saat dilimi ve tarih hataları da göz ardı edilmemelidir. Gemi saati ile yerel saat arasındaki farkın belirtilmemesi veya gece yarısını geçen bir duraklamanın yanlış güne yazılması, hesaplamada fark edilmesi zor sapmalara yol açabilir.

İmza öncesinde SOF'teki saatler, sahada tutulan bağımsız kayıtlarla karşılaştırılmalıdır. Taraflardan biri bir kayda katılmıyorsa, belgeyi itiraz kaydıyla imzalamak (signed under protest) veya ayrı bir itiraz mektubu eklemek sektörde yaygın bir uygulamadır.

İtirazın nasıl yapılacağı ve hukuki etkisi sözleşmeye ve somut duruma bağlıdır; bu konuda ilgili tarafların kendi danışmanlarına başvurması gerekir. Önemli olan, itirazın operasyon sırasında veya hemen sonrasında, somut kayıtlarla desteklenerek yapılmasıdır.

İmza öncesi kontrolde özellikle hazırlık bildiriminin saati, ilk ve son ambarın açılış ve kapanış saatleri, yağmur duraklamalarının başlangıç ve bitişi ile belgelerin gemiye teslim saati gözden geçirilmelidir. Bu saatlerden birindeki küçük bir hata, hesabın tamamını etkileyebilir.

Laytime'ın başlaması için genellikle geminin varmış sayılması (arrived ship) ve yükleme ya da tahliye için her bakımdan hazır olması gerekir. Gemi bu koşulları sağladığında kaptan veya acente hazırlık bildirimi (notice of readiness, NOR) verir. Çarter partide, bildirimden sonra belirli bir bekleme süresinin geçmesiyle laytime'ın başlayacağı öngörülebilir.

Geminin varmış sayılacağı noktanın rıhtım mı yoksa liman mı olduğu, sözleşmenin rıhtım çarteri ya da liman çarteri niteliğinde olmasına göre değişir. WIBON (whether in berth or not) gibi kayıtlar, rıhtım boş değilse de bildirimin verilebileceğini ifade eder. Bildirim saati ve kabul saati bu yüzden SOF'teki en kritik kayıtlar arasındadır.

Yükleme ve tahliye gözetimi sırasında gözetmen, operasyonun başlama, duraklama ve bitiş saatlerini nedenleriyle birlikte kendi kayıtlarına geçirir. Bu kayıtlar, acentenin hazırladığı SOF ile karşılaştırılabilecek bağımsız bir veri kaynağı oluşturur.

Karan Gözetim, Gemlik merkezli olarak yükleme ve tahliye gözetimi kapsamında bu tür zaman kayıtlarını da tutar; kayıtların ayrıntı düzeyi teklif aşamasında netleşir.